Ukwezi kungana gute?
Ukwezi gufite umurambararo wa kilometero 3,476. Ibi bivuze ko Ukwezi kugera kuri kane kwakwirwa mu murambararo w’Isi.
Ukwezi kupima ibiro bingahe?
Uburemere (mass) bw’Ukwezi ni kilogarama 7.35 × 10²². Ibi bivuze ko Isi iremereye inshuro 81 kurusha Ukwezi.
Ni yo mpamvu umuntu ushobora gusimbuka metero zigera kuri 1.5 (feet 5) ku Isi, yashobora gusimbuka metero zigera kuri 9 (feet 30) ari ku Kwezi kubera uburemere bukeya bwaho.
Ukwezi kure y’Isi ku rugero rungana iki?
Ukwezi kuzenguruka Isi ku ntera mpuzandengo ya kilometero 384,000.
Bifata iminsi 27 kugira ngo Ukwezi kuzenguruke Isi inshuro imwe.
Ukwezi kumaze igihe kingana iki kubaho?
Abahanga batekereza ko Ukwezi kwabayeho hashize imyaka miliyari 4.51, nyuma gato y’iremwa ry’Isi.
Hari uburemere bw’isi (gravity) ku Kwezi?
Yego, Ukwezi kugira gravity, ariko ni nke cyane ugereranyije n’iy’Isi.
Nubwo Isi n’Ukwezi byombi bifite uburemere bwinshi, Ukwezi ni gato cyane. Ikintu icyo ari cyo cyose kiri ku Kwezi gipima hafi inshuro esheshatu munsi y’uko gipima ku Isi.
Ikirere (atmosphere) icyo ari cyo cyose Ukwezi kwaba kwarigeze kugira cyarazimiye kubera imbaraga nke za gravity yaho.
Kubera kutagira ikirere, ubushyuhe bwo ku buso bw’Ukwezi burahindagurika cyane:
-
Kugera kuri -180°C mu bukonje bukabije.
-
No kugera kuri +110°C mu bushyuhe bwinshi.
Ukwezi kandi ntigufite ubwirinzi buhagije ku muyaga w’izuba (solar wind), imirasire iva mu isanzure (cosmic rays) cyangwa utubuye duto two mu kirere (micrometeorites), ari yo mpamvu nta buzima buzwi buhari.
Kuki dushobora kubona Ukwezi ku manywa?
Abantu benshi, cyane cyane abana, batekereza ko inyenyeri n’Ukwezi biboneka nijoro gusa, naho Izuba rikaboneka ku manywa.
Mu by’ukuri, inyenyeri n’Ukwezi bihora biri mu kirere. Icyakora, bitewe n’aho umuntu ari ku Isi n’igihe cy’umwaka, si ko buri gihe biba biri hejuru y’ikirere kigaragara.
Ku manywa, urumuri rw’Izuba rusakazwa n’ikirere cy’Isi maze rugatuma inyenyeri zitagaragara kuko ziba zifite urumuri ruke cyane.
Ariko Ukwezi rwo ruri hafi kandi rurabagirana kurusha inyenyeri nyinshi, bityo rugakomeza kugaragara no ku manywa.
Amabuye y’Ukwezi ni ayahe?
Mu myaka ibihumbi byinshi ishize, abantu bakomeje kwibaza ku bigize imibumbe n’ibindi biri mu kirere.
Nubwo abahanga bashobora kumenya byinshi ku mubumbe bitewe n’ingano yawo n’uburemere bwawo, kubona ingero z’ayo mabuye ni byo bitanga amakuru yizewe kurushaho.
Mu butumwa bwa Apollo, abantu bakusanyije amabuye y’Ukwezi agera kuri kilogarama 380 bayakura ku buso bw’Ukwezi.
Hari n’andi mabuye make yagaruwe n’indege zitagira abapilote, ndetse n’andi yaguye ku Isi yemejwe ko akomoka ku Kwezi.
Ubusesenguzi bwakozwe bwagaragaje ko amabuye y’Ukwezi asa cyane n’ay’Isi. Ibi byerekana ko Ukwezi n’Isi bishobora kuba byararemwe n’ibintu bimwe, cyangwa ko Ukwezi kwaturutse ku bice by’Isi byatandukanyijwe n’igongana rikomeye ryabaye mu bihe bya kera.
N’uyu munsi ayo mabuye aracyigwa, kandi haracyategerejwe andi makuru mashya azava mu bushakashatsi.
Ubuso bw’Ukwezi n’"Umuntu uri ku Kwezi"
Ubuso bw’Ukwezi bugizwe n’uduce tw’imisozi twerurutse n’uduce twijimye twitwa maria cyangwa "inyanja".
Ishusho abantu bakunze kwita "Umuntu uri ku Kwezi" iterwa n’itandukaniro ry’aya mabara ku buso bw’Ukwezi.
Maria ni ibibaya binini byatewe n’ibintu byaguye ku Kwezi maze nyuma bikuzuzwa n’amabuye ya basalt hashize imyaka hafi miliyari 3.
Igice kinini cy’Ukwezi cyuzuyemo imyobo (craters) yatewe n’amabuye yaturutse mu isanzure yakiguyemo.
-
Imyobo minini ishobora kugera kuri kilometero 200 z’umurambararo.
-
Imito ishobora no kuba ifite metero imwe gusa.
Myinshi muri iyo myobo yakozwe hagati y’imyaka miliyari 3 na 4 ishize.
Abantu bageze ku Kwezi inshuro zingahe?
Abanyamerika bageze ku Kwezi inshuro esheshatu.
-
Ubwa mbere: Nyakanga 1969.
-
Ubwa nyuma: Ukuboza 1972.
Amakuru menshi tuzi ku miterere y’Ukwezi n’ubutaka bwabwo yaturutse muri gahunda za Apollo ndetse n’amabuye yazanywe ku Isi.
"Once in a Blue Moon"
Imvugo y’Icyongereza "Once in a Blue Moon" isobanura ikintu kiba gake cyane cyangwa nyuma y’igihe kirekire.
Mu myumvire ya rubanda, "Blue Moon" ni Ukwezi kwa kabiri kuzuye kuba mu kwezi kumwe kwa kalendari.
Ariko ubushakashatsi bw’amateka bwagaragaje ko mu by’ukuri iri jambo ryakoreshwaga mu gusobanura umwaka wagiraga Ukwezi kuzuye inshuro 13 aho kuba inshuro 12 zisanzwe.
Uyu mwaka wapimwaga kuva ku izuba ry’itumba (winter solstice) rimwe kugeza ku rindi.
English
Kinyarwanda





